Dziękujemy! Rejestracja zakończona pomyślnie.
Skorzystaj z linku z wysłanego e-mailem na adres
komputer - Sputnik Polska, 1920
Piszą dla nas
Opinie i analizy najważniejszych wydarzeń z Polski i ze świata. Czytaj komentarze ekspertów na tematy gospodarcze, polityczne i społeczne na stronie Sputnika.

Fiodor Dostojewski adwersarzem idei zachodnich

© Sputnik . Alexey Bushkin Fiodor Dostojewski, portret Wasylija Pierowa, 1872 r.
 Fiodor Dostojewski,  portret Wasylija Pierowa, 1872 r. - Sputnik Polska, 1920, 10.11.2021
Subskrybuj nas na
Dwusetna rocznica urodzin Fiodora Dostojewskiego zmusza do przypomnienia pytań o sens i cel istnienia, sformułowanych przez niego tak, że nabrały znaczenia ponadczasowego i uniwersalnego. Mają one charakter otwartych metafor, symboli, przenośni, słów-kluczy, przypowieści.
Wystarczy wymienić kilka z nich: Sonia Marmieładowa ze Zbrodni i kary jako córa Atosu - uosobienie prawdy wiary, tytułowy bohater Idioty – książę Myszkin jako „głupi w Chrystusie” – niosący w świat chrześcijańską miłość, pokorę i przebaczenie, biesy w tytule powieści Dostojewskiego jako duchy rewolucji i związanego z nią socjalizmu, Legenda o Wielkim Inkwizytorze z Braci Karamazow jako przypowieść o ideologach socjalizmu, odwołujących się do symboli religijnych dla realizacji „Królestwa Bożego” na ziemi bez Boga. Jedną z najbardziej nośnych i uniwersalnych sentencji Dostojewskiego stała się wypowiedź Iwana Karamazowa – socjalisty wcielającego się w postać Wielkiego Inkwizytora - jeśli Boga nie ma, to wszystko jest dozwolone….
Z wymienionymi figurami literackimi tego rosyjskiego pisarza związany jest po raz pierwszy przedstawiony w literaturze europejskiej temat zabójstwa ideologicznego, które prezentuje w Biesach socjalista Piotr Wierchowieński, zlecający zamordowanie Szatowa jako przeciwnika rewolucji. Podobnie nowatorski jest w tej samej powieści problem samobójstwa filozoficznego, które wnosi do niej Kiriłłow odbierający sobie życie z inspiracji materializmu ateistycznego Ludwika Feuerbacha.
Przykładów przenikliwego zrozumienia i genialnego ujęcia destrukcyjnego ukierunkowania nowożytnych idei zachodnich jest więcej. We wszystkich przypadkach okazało się ono prorocze. Potwierdziła je bowiem historia nie tylko Rosji, ale również świata w XX wieku - i potwierdza nadal.

W konfrontacji z odmiennymi wartościami

Pytania Dostojewskiego o sens i cel istnienia mają wymiar nie tylko filozoficzny, ideowy oraz metafizyczno-religijny, ale również kulturowy i społeczny. Towarzyszą im pytania o charakterze aksjologicznym: o zdolność człowieka do dobra i zła, prawdy i fałszu. Ilustracją takiego ukierunkowania osoby ludzkiej może być Zbrodnia i kara. Jej główny bohater – student filozofii Rodion Raskolnikow – zabija lichwiarkę i jej siostrę tylko dlatego, że chce się przekonać kim jest: Napoleonem zmieniającym historię i nie odpowiadającym za swe czyny przed nikim - czy marną „wszą”. Zabijający dla idei filozoficznych Zachodu rosyjski student jest jednak zdolny do przyjęcia drogi wskazanej przez Sonię Marmieładową. Jest to droga odbycia kary za zabójstwo i pokuty na katordze, dzięki której Raskolnikow otwiera się na dobro symbolizowane przez krzyżyk, jaki odbiera z rąk Soni i zakłada na szyję.
Emir Kusturica i Władimir Putin - Sputnik Polska, 1920, 27.11.2019
Opinie
Kusturica dla Sputnika: UE wyrzekła się kultury chrześcijańskiej, czyli zachodniej cywilizacji
Odpowiedzi na stawiane przez Dostojewskiego pytania mają charakter wybitnie chrześcijański w ujęciu prawosławnym. Pisarz ukazuje człowieka i jego świat z punktu widzenia chrześcijańskiej teologii, antropologii i aksjologii. Nie narzuca jednak arbitralnie swej opcji światopoglądowej, lecz przedstawia jej pozytywne znaczenie w konfrontacji z odmiennymi – często przeciwstawnymi - wartościami i ideami. Konfrontacja ta ma charakter dialogu, który prowadzą bohaterowie Dostojewskiego. Michaił Bachtin nazwał go mianem polifonii. Nie objął jednak jej zasięgiem najważniejszego wymiaru jego twórczości: metafizyczno-religijnego.
Istotne zatem wydaje się nie samo określenie dialogowości, lecz jej ujęcie jako kryterium antropologicznego, służącego potwierdzaniu tożsamości bohaterów w otwarciu na inne ja oraz na Boga. Relacje te trudno oddzielić od świadomości religijnej, zarówno wtedy, gdy bohaterowie afirmują swe istnienie wobec Boga, jak i wówczas, gdy odchodzą od niego w buncie metafizycznym bądź aksjologicznym (nie akceptują Boga jako stwórcy świata, w którym panuje zło). Dialog metafizyczny pokazuje, iż człowiek w centrum dzieła Dostojewskiego nie oznacza człowieka w centrum świata.
Flaga Polski w Warszawie - Sputnik Polska, 1920, 03.09.2021
Opinie
Polacy tracą swoją godność?

Dialog z innym ja

W dialogu z innym ja bohaterowie Dostojewskiego uświadamiają sobie, iż człowiek nie może siebie ani pojąć, ani stworzyć takim, jakim powinien być, bez uznania swej zależności od wartości absolutnej, jaką jest byt samoistny – Bóg. Dla Dostojewskiego jest to Bóg chrześcijan. Pisarz pokazuje, iż ci, którzy się od niego odcinają, tracą sens życia, popadają w zło i rozpacz.
Antropologia Dostojewskiego jest chrystocentryczna. Dla bohaterów opierających swoją tożsamość osobową na świadomości religijnej - Sonia, książę Myszkin, starzec Zosima, Alosza Karamazow – sensem i celem istnienia jest bowiem Chrystus.

Mesjanizm polityczny Rosji

Uniwersalizm pytań Dostojewskiego zawęża się, gdy pisarz łączy z nimi problemy narodu rosyjskiego. Naród stanowi dla niego podmiot zbiorowy ukształtowany na gruncie charakterystycznego dla rosyjskiej myśli prawosławnej personalizmu wspólnotowego. Zanurzenie osoby we wspólnocie prawosławnej chroni ją przed zgubnym - według pisarza - indywidualizmem cywilizacji europejskiej. Dzięki tej wspólnocie naród rosyjski ustrzec się może wynaturzeń narodów europejskich - racjonalistycznej świadomości, która zrodziła antychrześcijańską ideę rewolucji i socjalizmu. W taką koncepcję tożsamości narodu rosyjskiego Dostojewski wpisuje ideę jego mesjanizmu religijnego, którą łączy z mesjanizmem politycznym. Jest to mesjanizm mistyczny, którego najdobitniejszym świadectwem jest przekonanie o tym, iż Rosja nosi w sobie Boga, jest Bogonoścą – o czym mówi Szatow w Biesach.
To właśnie przekonanie warunkuje w ujęciu pisarza misję polityczną Rosji - braterską opiekę nad innymi narodami prawosławnymi oraz ratunek pogrążonej w kryzysie Europy.
Polski kącik w Bibliotyce im. Dostojewskiego w Moskwie - Sputnik Polska, 1920, 29.02.2020
Świat
Amerykański pisarz ostro o „Zbrodni i karze”

Zaprzeczenie różnorodność głosów w dialogu narodów

O ile jednak w chrześcijańskiej antropologii Dostojewskiego osoba uzyskuje pełny wymiar w dialogu z innym ja, to w stosunku narodu rosyjskiego do innych nacji takie relacje nie są możliwe. Różnorodności głosów w dialogu międzyosobowym nie odpowiada różnorodność głosów w dialogu narodów. Uniemożliwia ją pozycja i zarazem postawa Rosji jako narodu misyjnego na dwu ważnych poziomach jego istnienia: religijnym i polityczno-państwowym. Nie tylko w publicystyce Dostojewskiego, ale również w polifonii jego dzieł literackich naród rosyjski ma strukturę zamkniętą, niepolifoniczną.
Stąd też wynikają uprzedzenia Dostojewskiego do Polski i Polaków oraz ich krytyczny obraz. Jest on również wyrazem niezrozumienia polskiego katolicyzmu, dla którego nie było braterskiego miejsca nie tylko w dziewiętnastowiecznej geopolityce rosyjskiej, ale również w duchowości narodu-Bogonoścy.
Zagadnienie misyjności Rosji i jej geopolityki nie powinno jednak w niczym umniejszać uniwersalizmu Dostojewskiego z perspektywy sensu i celu istnienia ludzkiego oraz ich zakorzenienia w chrześcijańskich wartości moralnych.
Nie powinno umniejszać tym bardziej, iż, prorokując rewolucję bolszewicką i narodziny nowego człowieka (homo sovieticusa), pisarz nie przewidział nowego rozdziału w relacjach prawosławia z katolicyzmem- dialogu ekumenicznego, który stał się rzeczywistością po upadku komunizmu i – pomimo obecnych napięć geopolitycznych i cywilizacyjnych – jest wciąż możliwy.
Opinia autora może być niezgodna ze stanowiskiem redakcji.
Sputnik jest już w Telegramie! Dołącz do naszego kanału i jako pierwszy otrzymuj ciekawe informacje o tym, co się dzieje na świecie! Więcej na temat możliwości aplikacji Telegram tutaj.
Aktualności
0
Od najnowszychOd najstarszych
loader
Aby wziąć udział w dyskusji,
zaloguj się lub zarejestruj się
loader
Czaty
Заголовок открываемого материала