MIASTA WOJNY
Kiedy w lipcu 1941 roku faszystowskie Niemcy rzuciły na ZSRR całą potęgę swoich wojsk, na ich drodze stanęły radzieckie miasta.Tym, które szczególnie się wyróżniły, za przejawione męstwo i heroizm nadano najwyższy tytuł „Miasta bohatera".

Takim tytułem wyróżniono 9 rosyjskich miast. W przeddzień 75. rocznicy Wielkiego Zwycięstwa Sputnik odwiedził miejsca, w których toczyły się zacięte walki: Rżew i Stalingrad.


Materiał przygotowano przy wsparciu Muzeum Chwały Wojskowej miasta Rżew i Muzeum Bitwy Stalingradzkiej.
RŻEW
Niemcy okupowali Rżew już pod koniec 1941 roku. Bitwa toczyła się nie o samo miasto – chodziło o to, żeby nie przepuścić niemieckich sił do Moskwy, która znajdowała się w odległości 200 km od Rżewa. Hitler ściągnął na miejsce dwie trzecie Grupy Armii „Środek", samą elitę Wehrmachtu.
Rżew
© Muzeum Chwały Wojskowej miasta Rżew
Rżew wyzwalano od stycznia 1942 roku do marca 1943 roku. Walki były zaciekłe, straty po obu stronach były katastrofalne. Niemieckie wojska miały znaczną przewagę w sprzęcie, czołgach, lotnictwie (Armię Czerwoną bombardowano z powietrza prawie nieprzerwanie).
Stary most drogowy na Wołdze w Rżewie. Przęsło mostu od strony lewobrzeżnej zostało wysadzone w powietrze w październiku 1941 roku przez jednostki Armii Czerwonej w trakcie odwrotu. Niemieccy inżynierzy odbudowali przęsło. Jednak już w czasie odwrotu, w 1943 roku, naziści na rozkaz Hitlera wysadzili most. Hitler chciał osobiście usłyszeć wybuch przez telefon. © Muzeum Historii Wojennej miasta Rżew.
Bitwie o Rżew, choć była jednym z najkrwawszych epizodów Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, przez długi czas nie przypisywano dużego znaczenia. Przez cały 1942 rok wojska radzieckie otaczały wroga, próbowały go zniszczyć, ale bezskutecznie. Dopiero w marcu 1943 roku Niemcy wystraszyli się otoczenia na tzw. występie rżewskim i zaczęli wycofywać swe siły.

Liczba strat wojsk radzieckich, zaginionych, wziętych do niewoli w czterech operacjach ofensywnych pod Rżewem przewyższa łączne straty wojsk radzieckich poniesione w bitwie pod Stalingradem.
Przez cały okres okupacji miasto zostało praktycznie starte z powierzchni ziemi. Po prosperującym niegdyś mieście pozostały tylko gruzy, grudy pękniętych cegieł i cudem ocalałe domy mieszkalne.

Budynek Banku Państwowego. W czasie okupacji ucierpiał, ale został odbudowany. W budynku mieści się prokuratura © Muzeum Historii Wojskowej miasta Rżew
Na tym miejscu w czasie wojny znajdowało się targowisko. Tutaj mieszkańcy miasta kupowali lub wymieniali towary pod ścisłą kontrolą niemieckich okupantów. Co ciekawe, obecnie na tym placu też jest targowisko. © Muzeum Historii Wojskowej miasta Rżew
Nowy most przez Wołgę
STALINGRAD

Bitwa stalingradzka rozpoczęła się 17 lipca 1942 roku w odległości 150 km na południowy zachód od miasta. Niemcy sądziły, iż zdobędą miasto w przeciągu tygodnia. Rozkazy wydawał generał wojsk pancernych (mianowany potem feldmarszałkiem) Friedrich Paulus.

W Stalingradzie było ponad 200 zakładów przemysłowych, które produkowały przeszło 80 rodzajów towaru na potrzeby frontu, w tym znamienite czołgi T-34 i wysokiej jakości stal pancerną. Był to ponadto znaczący port na brzegu Wołgi.

Obrona Stalingradu trwała pół roku. W tym czasie zniszczono 91% powierzchni mieszkalnych.
Kurhan Mamaja, statua „Matka Ojczyzna Wzywa!”, Wołgograd, 2020 rok
Dom Pawłowa w 2020 roku. Napis na ścianie: „Obronimy Ciebie, nasz Stalingradzie!"
Plac Poległych Żołnierzy

We wrześniu 1942 roku, kiedy wróg przebił się do centrum Stalingradu, Plac Poległych Żołnierzy w centrum miasta stał się areną zaciekłych walk. Obecnie plac został całkowicie przebudowany.
Ta część niemieckiego samolotu He-111 została specjalnie przeniesiona na plac, stając się symbolem zwycięstwa nad faszystami. © Muzeum panorama „Bitwa stalingradzka"
Ten kupiecki dom z końca XIX wieku należał do rodziny Repnikowych. W latach wojny w budynku stacjonowały pododdziały wojskowe. Dzisiaj znajduje się tu Muzeum Historyczno-Memorialne poświęcone wydarzeniom Wojny Domowej na południu Rosji.
Budynek Centralnego Domu Towarowego, gdzie sromotnie zakończył swą karierę jeden z organizatorów planu „Barbarossa" i towarzysz Hitlera – feldmarszałek Paulus.

Wzięcie feldmarszałka niemieckiej armii do niewoli było kluczowym momentem Bitwy o Stalingrad.
Tak wyglądało ostatnie schronienie dowódcy 6. armii niemieckiej. Wnętrze odtworzono na podstawie zdjęć i dokumentów przez pracowników muzeum „Pamięć". Na stole leży butelka koniaku i paczka kawy.
Z piwnicy domu towarowego niemiecki feldmarszałek wyszedł pod konwojem nie przez drzwi główne, lecz przez okno w siedzibie sztabu. Paulus nie chciał przechodzić obok swoich żołnierzy.

Friedrich Paulus był osobistym jeńcem Stalina. Pod koniec wojny wstąpił do koalicji antyfaszystowskiej i był kluczowym świadkiem w procesie norymberskim. Po śmierci Stalina zezwolono mu na powrót do Niemiec, ale Wschodnich.

Szturm stalingradzkiego elewatora

Stał się jednym z symboli bitwy o miasto. Elewator wojska radzieckie oswobodziły 26 stycznia 1943 roku i prawie od razu żołnierze piechoty morskiej, którzy go szturmowali, umieścili na wieży budynku czerwony sztandar. To był najwyższy budynek w Stalingradzie.
Elewator © Muzeum panorama „Bitwa stalingradzka".
Tysiące przemarzłych, wycieńczonych chorobami i głodem żołnierzy, kroczących po ruinach z białymi flagami; spalony, uszkodzony i porzucony na zamarzłym stepie sprzęt wojskowy – tak zakończyła swe istnienie 6. Armia polowa, jedna z najlepszych armii Wehrmachtu.
Rekonstrukcja szturmu stalingradzkiego elewatora
Bitwa Stalingradzka, jedna z najkrwawszych bitew w historii świata, trwająca od 17 lipca 1942 roku do 2 lutego 1943 roku, zakończyła się zwycięstwem Armii Czerwonej.

Bitwa Stalingradzka zakończyła się tu – w Stalingradzkiej Fabryce Traktorów im. Dzierżyńskiego. Już przed wojną w fabryce zorganizowano produkcję czołgów. Pierwszym modelem był lekki T-26. Na początku 1941 roku zorganizowano tu produkcję T-34.

Przez 21 tygodni trwania zaciekłych walk, na fabryki spadły tysiące bomb i pocisków. 2 lutego 1943 roku fabryka. im Dzierżyńskiego leżała w ruinach, ale udało się ją odbudować. Niebawem uruchomiono tu produkcję silników dla czołgów T-44.
Stalingradzka Fabryka była pierwszą w ZSRR fabryką traktorów. Została zbudowana w 1930 roku przy udziale amerykańskich specjalistów.
Legendarny czołg T-34